Scroll Top
Sklias
Αντι-παγκοσμιοποίηση και εθνική κυριαρχία
Μπορεί η Αριστερά να ανακτήσει το χαμένο έδαφος;

του Γιάννη Σκλία
(Senior Research Executive, Political Analyst)

[12.6.2024]

Η κάθε εκλογική αναμέτρηση είναι κατά κάποιο τρόπο μια αποτύπωση συναισθημάτων και τάσεων μιας κοινωνίας. Τα συμπεράσματα που μπορούν να εξαχθούν είναι πολλών επιπέδων. Όπως διαβάζουμε όμως τις πολιτικές και κοινωνικές έρευνες με μια διαχρονικότητα, το ίδιο μπορούμε να κάνουμε και με τις εκλογικές αναμετρήσεις.

Το πρόβλημα όμως είναι ότι κυρίως λόγω της κομματικής σκοπιμότητας αλλά και της προσωπικής ατζέντας διαφόρων αναλυτών, αδυνατούμε να αναγνώσουμε τη συνολική εικόνα και να βγάλουμε κρίσιμα συμπεράσματα.

Υπάρχουν δύο βασικές μεταβλητές που παρατηρούνται στις τελευταίες αναμετρήσεις διαχρονικά. Η διαρκώς μειούμενη συμμετοχή στην εκλογική διαδικασία και η άνοδος κομμάτων πέραν της συμβατικής Δεξιάς. Αυτές οι τάσεις παρατηρούνται σε όλες τις ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Χαρακτηριστικό είναι ότι στην Ελλάδα, μόνο η «Ελληνική Λύση» κατάφερε να αυξήσει τις ψήφους που έλαβε σε σχέση με τον Ιούνιο του 2023. Πέραν από κοινότοπες διαπιστώσεις, ερώτημα παραμένει αν μπορούν να αναλυθούν εις βάθος οι δύο αυτές μεταβλητές.

Υπεραπλουστευμένα οι δεξιοί υπουργοί της κυβέρνησης αλλά και διάφοροι δημοσιολογούντες αναφέρονται στο ζήτημα της μετανάστευσης. Τα στοιχεία τούς διαψεύδουν. Ο δείκτης της καθαρής ροής μεταναστών (Net migration)[1] υποδεικνύει ότι για τη Γαλλία η μεγαλύτερη υποδοχή μεταναστών έγινε το 2005 (μετά το 1964), για την Ιταλία το 2007 και για τη Γερμανία το 2016. Σε όλες αυτές τις χώρες ο δείκτης βαίνει μειούμενος διαρκώς. Το ζήτημα συνεπώς είναι πολυπλοκότερο.

Όσον αφορά την αποχή, παρατηρείται στις έρευνες μια διαρκή και αυξανόμενη απονομιμοποίηση των θεσμών και ιδιαίτερα των θεσμών του πολιτικού συστήματος[2] στην Ελλάδα, αλλά και στην Ευρώπη[3]. Διαφαίνεται μια θετική συσχέτιση μεταξύ απαξίωσης των θεσμών και της αποχής[4], γεγονός που ενισχύει το επιχείρημα ότι οι αιτίες της αποχής βρίσκονται στον πολιτικό παράγοντα. Επιπλέον, είναι ανάγκη πλέον να αναλύσουμε βαθύτερα την κρίση των θεσμών. Επιφανειακά, παρατηρείται μια αίσθηση ότι η ψήφος δεν έχει αντίκτυπο στη ζωή των πολιτών.

Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;

Ο David Peetz στο άρθρο του «Globalization, Financialisation and Power»[5] που γράφτηκε το 2019, παραθέτει μια διδακτική ιστορία. Κάπου στα μέσα του ’80 ήταν σύμβουλος υπουργού της Βουλής της Αυστραλίας. Μια μέρα, η Επιτροπή Προϋπολογισμού διέκοψε τη συνεδρία της για μεσημεριανό. Ο εργοδότης του, του ζήτησε να περπατήσουν μαζί, στον κήπο της Βουλής.

Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, η κυβέρνηση είχε ανακοινώσει κάποιες συμβολικές αλλαγές στη μεταχείριση της διακίνησης του διεθνούς κεφαλαίου. Οι αλλαγές αφορούσαν το τέλος της εξαίρεσης φόρου των εξωχώριων δανειστών σε αυστραλιανές εταιρίες.

Μετά την ανακοίνωση του μέτρου, το aυστραλιανό δολάριο «έπεσε» στις διεθνείς αγορές για αρκετές εβδομάδες, από 67,8$ την πρώτη Ιουλίου, σε 57,3$ τη μέρα που η Επιτροπή Προϋπολογισμού διέκοψε τις εργασίες της (28 Ιουλίου).

Δεν ήταν η πρώτη φορά που έπεφτε το νόμισμα, αυτή τη φορά, όμως, οι υπουργοί φοβούνταν μια πιθανή παρέμβαση από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οι υπουργοί έβλεπαν τι είχαν κάνει οι δημοσιογράφοι στο νόμισμα το πρωί και αισθάνονταν αδύναμοι.

Οι εργασίες της επιτροπής επανεκκίνησαν. Στις 3 μ.μ. ο υπουργός Οικονομικών ανακοίνωσε όχι μόνο την αντιστροφή του μέτρου φορολόγησης του διεθνούς κεφαλαίου, αλλά και μια σειρά μέτρων που στόχευαν τη μείωση του ελλείμματος και τη «φιλελευθεροποίηση» των κεφαλαιακών ροών. Η ανακοίνωση έγινε παγκοσμίως δεκτή με επευφημίες από τον Τύπο και τους οικονομικούς σχολιαστές, το νόμισμα ανέκαμψε, αλλά δεν θα γινόταν ξανά καμία προσπάθεια ελέγχου του διεθνούς κεφαλαίου.

Παράλληλα, η κυβέρνηση έκανε πίσω σε οποιαδήποτε ιδέα δημοσιονομικής επεκτατικής πολιτικής, όπως και κάθε κυβέρνηση για τις επόμενες δύο δεκαετίες. Αυτό δεν ίσχυσε μόνο για τη δημοσιονομική πολιτική αλλά και για την εργατική πολιτική, το κοινωνικό κράτος, την Υγεία, την Παιδεία και τη Στέγαση.

Η ιστορία αυτή έχει παγκόσμιο χαρακτήρα. Η εποχή εκείνη σηματοδοτεί τη διαρκή αφαίρεση της λαϊκής κυριαρχίας προς όφελος των διεθνών αγορών. Μια τάση που συμπαρέσυρε συλλογικούς αγώνες, μισθούς, εργαλεία πολιτικής αλλά κυρίως μια αίσθηση αδυναμίας που μεταφέρθηκε από τις κυβερνήσεις στους λαούς. Συνέπειες της παγκοσμιοποιημένης πλέον οικονομίας που οδήγησε στην κρίση του 2008.

Αυτό το χρεοκοπημένο μοντέλο πολιτικής και οικονομίας δεν αμφισβητήθηκε ποτέ από τους διεθνείς θεσμούς αλλά αντιθέτως εντάθηκε ακόμα περισσότερο και επεκτάθηκε και σε άλλους τομείς της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. Το μοντέλο αυτό εν ολίγοις αποκαλείται νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση.

Σε αυτό το μοντέλο ενσωματώθηκε η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία οικονομικά και υιοθετήθηκε από τη Δεξιά ως προς το πολιτικό του σκέλος. Η Αριστερά (New Left) ενώ στην κορύφωση της διαδικασίας, δηλαδή της διαρκούς απώλειας λαϊκής κυριαρχίας προς όφελος του κεφαλαίου, αντέδρασε (Γένοβα, Seattle), εν συνεχεία υιοθέτησε την πολιτική της ατζέντα στο όνομα του διεθνισμού, εγκαταλείποντας τα βασικά της προτάγματα, ακολουθώντας έτσι μια παρεκκλίνουσα τακτική που είχε υιοθετηθεί από τους Γάλλους διανοητές της δεκαετίας του ’80[6].

Η άνοδος της Aκροδεξιάς στην Ευρώπη δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της απογοήτευσης από τα καθιερωμένα πολιτικά κόμματα, αλλά και της ικανότητάς της να επικεντρώνεται σε ζητήματα εθνικής κυριαρχίας και ταυτότητας, σε αντίθεση με τις πολιτικές παγκοσμιοποίησης. Η Aκροδεξιά προσφέρει μια απλή αφήγηση, η οποία εστιάζει και στην ανάκτηση του ελέγχου από τους διεθνείς οργανισμούς και τις παγκόσμιες αγορές. Η ρητορική αυτή αντηχεί με τους ψηφοφόρους που αισθάνονται ότι οι πολιτικές της παγκοσμιοποίησης έχουν οδηγήσει στην απώλεια της οικονομικής και πολιτικής τους κυριαρχίας.

Η Aκροδεξιά, αναγνωρίζοντας αυτές τις ανησυχίες, προωθεί μια ρητορική που εστιάζει στην ανάγκη για εθνικό έλεγχο και προστασία από τις ξένες επιρροές. Μέσω της κριτικής της απέναντι στους διεθνείς οργανισμούς και τις πολυεθνικές εταιρείες, προβάλλει τον εαυτό της ως υπερασπιστή των εθνικών συμφερόντων και των παραδοσιακών αξιών. Αυτή η αντιπαγκοσμιοποιητική στάση, που συνδυάζεται με την έμφαση στην εθνική ταυτότητα και την αίσθηση του ανήκειν, προσελκύει πολίτες που αισθάνονται ότι έχουν εγκαταλειφθεί από τις πολιτικές ελίτ και αναζητούν μια πιο σταθερή και ελεγχόμενη κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα.

Οι νίκες Trump και Brexit αναδεικνύουν ακριβώς αυτό. Σε επίπεδο ρητορικής και οι δύο καμπάνιες περιείχαν έναν έντονο αντιπαγκοσμιοποιητικό χαρακτήρα, συνταράσσοντας το status quo και αμφισβητώντας συμβάσεις και νόρμες που θεωρούνταν δεδομένες από τη δεκαετία του ’90. Το σύνθημα «Make America Great Again» εμπεριέχει σε κάθε λέξη του ένα συμβολισμό. Το «Make» υποδηλώνει ότι η δύναμη βρίσκεται στα χέρια των πολιτών, το «America» αναφέρεται στην πατρίδα, το «Great» σηματοδοτεί την κυριαρχία και το «Again» τονίζει την παράδοση, ένα αφαιρετικό νοσταλγικό παρελθόν που κάποτε όλα ήταν καλά, ενώ τώρα δεν είναι.

Παραδόξως λοιπόν, σε συνδυασμό με το διαχρονικό υψηλό αίσθημα του θυμού των εκλογικών σωμάτων, οι πολίτες έχουν την αίσθηση ότι «παίρνουν την κατάσταση στα χέρια τους», ότι τιμωρούν τις πολιτικές και οικονομικές ελίτ που λαμβάνουν αποφάσεις ερήμην τους καθώς ακόμα και στην εξωτερική πολιτική παρατηρούν τις εκλεγμένες κυβερνήσεις τους να υποτάσσονται στις διεθνείς αγορές.

Αν και η μεγάλη αντίφαση είναι ότι η Ακροδεξιά εξαντλεί την παρέμβασή της μόνο σε επίπεδο ρητορικής, φαίνεται πως η κοινωνική εναρμόνιση σε επίπεδο συναισθήματος αρκεί για να πετύχει νίκες.

Παράλληλα η Αριστερά βρίσκεται σε περιδίνηση, αλλά οι ευρωεκλογές ήταν απολύτως διδακτικές και υποδεικνύουν κατά κάποιο τρόπο τι πρέπει να γίνει. Είναι προφανές ότι αυτές οι συνθήκες θα έπρεπε να ήταν το προνομιακό πεδίο της Αριστεράς. Μια εκτενής κρίση νομιμοποίησης που παράγεται από την αδυναμία της κυρίαρχης ιδεολογίας να πείσει για το μέλλον, παρουσιάζει ένα κενό αφηγήματος.

Μέσα στις τάξεις της Αριστεράς αναμετρήθηκαν δύο σχέδια. Χρησιμοποιώντας δύο άξονες, τη ρητορική και τις θέσεις, και μια κλίμακα ριζοσπαστισμού και μετριοπάθειας, μπορούμε να τοποθετήσουμε τα κόμματα πανευρωπαϊκά. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η Γερμανία, όπου η ριζοσπαστική ρητορική σε συνδυασμό με τις ριζοσπαστικές θέσεις της Sahra Wagenknecht κέρδισαν τον μετριοπαθή λόγο του Die Linke. Στην Ελλάδα η λαϊκιστική ρητορική κέρδισε τον μετριοπαθή λόγο και στην κορυφή (ΣΥΡΙΖΑ/ΠΑΣΟΚ) και στην ουρά (Πλεύση Ελευθερίας/Νέα Αριστερά).

Η Αριστερά πρέπει να απευθυνθεί ξανά στο παραδοσιακό της ακροατήριο, στο ακροατήριο των χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων με τα αναλυτικά εργαλεία που διαθέτει. Να προσεγγίσει το ακροατήριο που έχασε στην Ελλάδα και στη Γαλλία από την Άκρα Δεξιά, με τρόπο που ο λόγος της να εναρμονίζεται πλήρως με το κοινωνικό αίσθημα. Να δημιουργήσει εκ νέου ένα νέο αντιπαγκοσμιοποιητικό αφήγημα που θα στοχεύει όμως στην αναδιάταξη δυνάμεων κεφαλαίου – εργασίας προς όφελος της εργασίας.

Σε μια κρίση νομιμοποίησης δε χωράει ο μετριοπαθής λόγος, ούτε η διαρκή αναφορά σε μειοψηφίες, γεγονός που διχάζει την παραδοσιακή της βάση. Δεν είναι δουλειά της Αριστεράς η αποκατάσταση των αστικών θεσμών του κράτους ούτε η υπεράσπισή τους, ιδίως όταν είναι η μόνη που έχει απομείνει να το κάνει.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Δεδομένα από την Παγκόσμια Τράπεζα, https://data.worldbank.org/indicator/SM.POP.NETM?locations=FR-DE-IT

[2] Ενδεικτικά οι έρευνες της public Issue https://www.publicissue.gr/institutions-2024/

[3] Έρευνα που αναφέρεται στην εμπιστοσύνη των θεσμών της χώρας των ερωτηθέντων
https://www.eurofound.europa.eu/en/news/2022/trust-institutions-continues-fall-eu-despite-declining-unemployment-and-phasing-out

[4] https://blogs.lse.ac.uk/politicsandpolicy/political-trust-meta-analysis/

[5] Από το βιβλίο «The realities and futures of Work», ANU PRESS 2019, https://www.jstor.org/stable/j.ctvq4c16w.7

[6] Η απόρρητη έκθεση της CIA για του Γάλλους διανοητές
https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP86S00588R000300380001-5.pdf

Προτιμήσεις Απορρήτου
Όταν επισκέπτεστε τον ιστότοπό μας, ενδέχεται να αποθηκεύει πληροφορίες μέσω του προγράμματος περιήγησής σας από συγκεκριμένες υπηρεσίες, συνήθως με τη μορφή cookies. Εδώ μπορείτε να αλλάξετε τις προτιμήσεις απορρήτου σας. Λάβετε υπόψη ότι ο αποκλεισμός ορισμένων τύπων cookies μπορεί να επηρεάσει την εμπειρία σας στον ιστότοπό μας και τις υπηρεσίες που προσφέρουμε.