της Σοφίας Βιδάλη

[Καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Αντεγκληματικής Πολιτικής.
Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο]

[2.9.2024]

Τα μέτρα κατά της ενδοοικογενειακής βίας που εξαγγέλθηκαν πρόσφατα και σύμφωνα με τα δημοσιεύματα εγκρίθηκαν από το υπουργικό συμβούλιο, έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς αφενός επιβεβαιώνουν την κατασταλτική πολιτική που μονοδιάστατα ακολουθείται, αφετέρου δεν φαίνεται αυτή η πολιτική να εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο κοινωνικής πρόληψης της ενδοοικογενειακής βίας και η καταστολή να είναι η φυσική συνέπεια ή η τελευταία λύση μετά την αποκάλυψη τέτοιων περιστατικών.

Ειδικότερα, το ζήτημα της ενδοοικογενειακής βίας όπως αντιμετωπίζεται εδώ και καιρό, χαρακτηρίζεται από μία προσήλωση σε μέτρα κατά του δράστη σχεδόν αποκλειστικά και υπολείπεται μέτρων που θα αφορούν την μακροπρόθεσμη προστασία των άμεσων και έμμεσων θυμάτων. Έτσι από τα μέτρα που εξαγγέλθηκαν, ενώ κάποια, όπως η άμεση παραπομπή σε δίκη, η αυτεπάγγελτη εισαγγελική έρευνα για την επιμέλεια, η μη υποχρεωτική η παρουσία του θύματος στο δικαστήριο, η καθιέρωση του ιστορικού αναφορών στη δικογραφία, η ενίσχυση της νομικής βοήθειας στο θύμα, κινούνται προς την ορθή κατεύθυνση, τα υπόλοιπα επικεντρώνονται σε παρεμβάσεις που περιορίζουν την ελευθερία του δράστη. Από την ανάγνωσή των εξαγγελιών προκύπτει ότι τα μέτρα βασίζονται στην παραδοχή, ότι ο δράστης είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για τη βία που ασκεί στη σύντροφο / σύζυγο ή τα παιδιά του και ότι αν «αποσυρθεί» από την κυκλοφορία τότε τα πράγματα αποκαθίστανται. Επιβεβαιώνεται έτσι, ότι υπάρχει μια σύγχυση ανάμεσα στην ποινική ευθύνη και τα αίτια του εγκλήματος και ότι βρισκόμαστε ενώπιον ενός ποινικού υποδείγματος, που δεν έχει μεγάλη σχέση με το λεγόμενο φιλελεύθερο ποινικό δίκαιο, ενώ κλονίζει την σχέση μεταξύ ποινικών διατάξεων και δημοκρατίας. Αυτό είναι πλέον δεδομένο ήδη από την ψήφιση των νέων ποινικών κωδίκων.

Συγκεκριμένα, η εξάμηνη προσωρινή κράτηση για τα πλημμελήματα, η επιβολή περιοριστικών όρων πριν από την άσκηση ποινικής δίωξης, η επιβολή προστατευτικής φύλαξης αν παρέλθει το αυτόφωρο, η πραγματική έκτιση της ποινής στη φυλακή, η δυνατότητα του εισαγγελέα να μην δεχθεί τη διαμεσολάβηση στα πολύ σοβαρά πλημμελήματα, αποτελούν μέτρα από αυτά που εξαγγέλθηκαν, που από μόνα τους θέτουν σε δοκιμασία μια σειρά από αξίες, αρχές και παραδοχές μιας δημοκρατικής έννομης τάξης, η οποία φαίνεται να υποχωρεί ενώπιον της σοβαρής βλάβης ή κινδύνου, που προκαλεί η ελεύθερη κυκλοφορία του δράστη. Αν και σε μία πρώτη ανάγνωση μοιάζει αυτονόητο να ληφθούν τέτοια μέτρα, καθώς κατ’ αρχάς ικανοποιούν το κοινό περί δικαίου αίσθημα, σε μια προσεκτικότερη προσέγγιση δεν φαίνεται πως μπορούν να εξυπηρετήσουν την γενικότερη ή ειδικότερη αποστολή των ποινικών διατάξεων: να προστατεύσουν τα θύματα, να τους εξασφαλίσουν μια ήρεμη ζωή, να οδηγήσουν τους δράστες στην μεταμέλεια και αργότερα στην επανένταξη, να αποτρέψουν τους συγκεκριμένους δράστες από νέα βία και να λειτουργήσουν προληπτικά και συμβολικά για άλλους υποψήφιους δράστες.

Τέτοια μέτρα θεμελιώνονται στην υπόθεση εργασίας, ότι ο δράστης ή είναι από τη φύση προβληματικός ή είναι ορθολογιστής και επομένως, είτε υποκύπτει στις παρορμήσεις του είτε εκ προμελέτης κάνει ό,τι κάνει. Κανένα από τα δύο δεν έχουν αποδειχθεί ποτέ: η ενδοοικογενειακή βία μπορεί να εκδηλώνεται με πλήρη συνείδηση του δράστη για το τι κάνει, μπορεί να σχετίζεται με μια επαναλαμβανόμενη πρακτική συμπεριφοράς, αλλά κατά κανόνα, τα περιστατικά δεν είναι σχεδιασμένα: αποτελούν δυστυχώς ένα τρόπο να ζει μια οικογένεια, ένα ζευγάρι… υπό την ανοχή του κοινωνικού περίγυρου. Από τα περισσότερα περιστατικά που έχουν δει το φως της δημοσιότητας αυτό προκύπτει. Και κάποια στιγμή γίνεται το αναπότρεπτο κακό. Έτσι τα μέτρα που εξαγγέλθηκαν προφανώς και δεν μπορούν ούτε να αποτρέψουν, ούτε να προλάβουν τα εγκλήματα ενδοοικογενειακής βίας.

Καμία φυλακή (πόσο μάλλον υπό τις σημερινές συνθήκες) δεν μπορεί να αποκαταστήσει το τραύμα του άμεσου θύματος, να οδηγήσει τον δράστη σε αλλαγή συμπεριφοράς-νοοτροπίας και ουσιαστικής μεταμέλειας και να προστατεύσει τα παιδιά που είναι θύματα-μάρτυρες ενδο-οικογενειακής βίας. Έτσι η λογική που προτάσσει την καταστολή και μόνον για την αντιμετώπιση τέτοιων εγκλημάτων, έχει μικρό ορίζοντα και δεν οδηγεί κάπου, δηλαδή δεν αλλάζει τα πράγματα. Εξάλλου, δεν υπάρχει ούτε μία έρευνα από όσο ξέρω, που να έχει δείξει την αποτελεσματικότητα τέτοιων μέτρων ως προς την αποτροπή περαιτέρω θυματοποίησης ή την αλλαγή συμπεριφοράς του δράστη. Επίσης, αυτό που δείχνουν όσα έρχονται στη δημοσιότητα, είναι ότι υπάρχει πρόβλημα στην εφαρμογή της νομοθεσίας, στην ανάπτυξη των εργαλείων διαμεσολάβησης, στην περίθαλψη των θυμάτων.

Κυρίως όμως, η γενικότερη πολιτική αντιμετώπισης της ενδοοικογενειακής βίας πάγια στερείται μίας στρατηγικής κοινωνικής πρόληψης του εγκλήματος. Μια στρατηγική που να κινητοποιεί τη γειτονιά και την αστυνομία ή τις άλλες υπηρεσίες πριν τα πράγματα να φτάσουν στα άκρα, μια στρατηγική που να αναπτυχθεί στα σχολεία ως μέρος της διδακτικής ύλης, που να απευθύνεται στον πολύ κόσμο και κυρίως στους άνδρες και στη νεολαία και να περάσει το μήνυμα ότι η ενδοοικογενειακή βία και γενικά η διαπροσωπική βία δεν είναι η λύση: μια στρατηγική που να αλλάζει τον τρόπο σκέψης μας και όχι να διαχειρίζεται μόνον τη συμπεριφορά μας. Κυρίως όμως χρειάζεται μια στρατηγική που να παρεμβαίνει στους ευρύτερους κοινωνικούς παράγοντες που διαμορφώνουν και αναπαράγουν την ενδοοικογενειακή βία: είναι αδύνατον να υπάρξει αποτελεσματική παρέμβαση κατά της ενδοοικογενειακής βίας αν δεν στρέψουμε το βλέμμα στη γενικότερη και ποικιλόμορφη βία που καθορίζει την καθημερινότητά μας, στην κοινωνική ανοχή που την περιθάλπει, στον πολιτισμό βίας και αγριότητας που διδάσκεται από τα ΜΜΕ και το δημόσιο λόγο γενικότερα και στις κοινωνικές και άλλες ανισότητες που την αναπαράγουν. Μόνο με τέτοιες στρατηγικές μπορεί να αλλάξουν τα πράγματα σε σύντομο χρόνο. Διαφορετικά θα εξακολουθήσουμε να μετράμε θύματα μέχρι που θα γίνει συνήθεια.