του Δημήτρη Ψαρρά

[29.10.2025]

Τι τα θέλει τα μεγάλα λόγια ο καημένος ο Κυριάκος Μητσοτάκης; Εκτίθεται κι ο ίδιος και εκθέτει και τους καημένους τους λογογράφους του. Τελευταία «επιτυχία» του πρωθυπουργού ο επικήδειος λόγος του στην κηδεία του Διονύση Σαββόπουλου στις 25 Οκτωβρίου.

Με τον γνωστό του στόμφο ο κ. Μητσοτάκης δήλωσε «φίλος» και «θαυμαστής» του Σαββόπουλου, και επέλεξε να απαγγείλει τους στίχους από το τραγούδι που προτιμά: 

«Δεν θα κρύψω ότι τα λόγια που προσωπικά θα ξεχώριζα από το πλούσιο έργο του είναι αυτά που ο Διονύσης ταίριαξε στον “Άγγελο εξάγγελο”. Ίσως γιατί υπήρξαν απόλυτα προφητικά για όσα τελικά ζήσαμε. Πριν από όλα, όμως, γιατί αποτελούν ευθύ και βαθύ δημόσιο λόγο. Κατορθώνουν έτσι κάτι σπάνιο: να γεφυρώσουν τον ευαίσθητο κόσμο της τέχνης με τον πραγματισμό του κόσμου της πολιτικής. Και τι λένε αυτά τα λόγια;
“Τα νέα που μας έφερε ήταν όλα μια ψευτιά
μα ακούγονταν ευχάριστα στ’ αυτί μας.
Γιατί έμοιαζε μ’ αλήθεια η κάθε του ψευτιά
κι ακούγοντάς τον ησύχαζε η ψυχή μας”.
Όταν, ωστόσο, φάνηκε πως “η νύχτα εναλλάσσεται με νύχτα”, οι ακροατές τού είπαν εκνευρισμένοι “να φύγει μουδιασμένα”. Αφού ο Άγγελος “δεν είχε νέα ευχάριστα να πει/ καλύτερα να μη μας πει κανένα”.
Μια απόδειξη πως η καλλιτεχνική ευαισθησία γίνεται, συχνά, πολύ πιο περιγραφική και πολύ πιο ισχυρή από κάθε πολιτικό επιχείρημα».

Αφήνω ασχολίαστο το γεγονός ότι ακόμα κι αυτά τα λίγα λόγια που αντέγραψε ο κ. Μητσοτάκης δεν κατόρθωσε να τα απαγγείλει χωρίς φραστικά λάθη («οι ακροατές του είπαν εκνευρισμένοι “να φύγει μουδιασμένα”», αντί του ορθού «[οι ακροατές μουδιασμένα] του είπαν να φύγει»). Αυτά είναι πταίσματα. Η γκάφα είναι ότι το κείμενο που ξεχωρίζει και υμνεί ο κ. Μητσοτάκης («Άγγελος εξάγγελος») δεν είναι του Σαββόπουλου, αλλά του Μπομπ Ντίλαν, στον οποίο φυσικά ανήκει και η μουσική. Μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από τον επίσημο ιστότοπο του Ντίλαν, όπου φιλοξενείται και το «The Wicked Messenger».

Άλλωστε οι σύγχρονες εκδόσεις του δίσκου «Βρώμικο ψωμί», στο οποίο περιλαμβάνεται ο «Άγγελος εξάγγελος» αναφέρουν ότι πρόκειται για διασκευή του «The Wicked Messenger». Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διασκευή μουσικής και στίχων είναι εξαιρετική.

Υπάρχει, όμως, και κάτι σοβαρότερο. Ο κ. Μητσοτάκης ερμηνεύει τους στίχους αυτούς ως «προφητικούς» για «όσα τελικά ζήσαμε». Μ’ άλλα λόγια, ένα τραγούδι του Μπομπ Ντίλαν (1969) που διασκεύασε ο Σαββόπουλος την πιο σκληρή περίοδο της δικτατορίας (1972), ο Μητσοτάκης το εμφανίζει ως κριτική για τους πολιτικούς αντιπάλους της σημερινής ελληνικής Δεξιάς!

Δεν αμφισβητώ καθόλου τη δήλωση Μητσοτάκη ότι τα τελευταία χρόνια υπήρξε φίλος με τον Διονύση Σαββόπουλο. Άλλωστε πριν από τις εκλογές του 2023 ο Σαββόπουλος βγήκε και μας κάλεσε να ψηφίσουμε Μητσοτάκη:

Αλλά δεν τους έφερε κοντά το «Άγγελος εξάγγελος» και το «Βρώμικο ψωμί». Η στροφή του Σαββόπουλου αρχικά στο ρεύμα των «νεορθόδοξων» τη δεκαετία του ’80 και στη συνέχεια στην πολιτική συντήρηση κατά την περίοδο της κρίσης του 1989 ήταν αυτή που επέτρεψε την προσωπική του σύγκλιση με την οικογένεια Μητσοτάκη. Και ήταν αυτή η χρονιά, το 1989, που σφράγισε την ταύτισή του με τη Δεξιά στο άλμπουμ «Το κούρεμα».

Εκεί συναντάμε τη φτηνή επίθεση στον Ανδρέα Παπανδρέου στο τραγούδι «Μην περιμένετε αστειάκια», με στίχους όπως:

 «Για τις κλοπές του Κοσκωτά και του αρχηγού την ερωμένη», ή 
«Πώς να μην είναι ο αρχηγός μας ένας μοιχός εβδομηντάρης;»     

Αλλά κυρίως εκεί συναντάμε τον ύμνο υποστήριξης στον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη με τον καθόλου δυσερμήνευτο τίτλο «Το Μητσοτάκ», όπου ακούγεται να τραγουδά:

«Προτείνω τον ψηλό που μοιάζει με ροφό,
τα χώματα και τα νερά να μαζέψει
κι ως τότε κάτι θα σκεφτώ,
κάποιο ζικ – ζακ, το Μητσοτάκ, το Μητσοτάκ».

Και παρακάτω:

«Διαλέγω ό,τι μπορώ που να `ναι και φθηνό
και να `ναι κι αγαθό,
προπάντων ικανό να βγάλει από τη μέση
το κνώδαλο αυτό, τον Παπατζή».

Αυτό είναι το αγαπημένο τραγούδι του Κυριάκου Μητσοτάκη. Αλλά πώς να το απαγγείλει μέσα σε εκκλησία; Αναγκάστηκε λοιπόν να παραχαράξει τον «Άγγελο εξάγγελο» και να καταγγείλει όσους πολιτικούς ηγέτες δεν έσπευσαν στη Μητρόπολη να χειροκροτήσουν το «Μητσοτάκ» νούμερο δύο. 

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ

Τη στροφή του Διονύση Σαββόπουλου προς τη Δεξιά έχουμε μελετήσει εδώ και πάνω από σαράντα χρόνια. Όχι βέβαια στο… «Χωρίς Εφημερίδα», αλλά στο περιοδικό «Σχολιαστής», και μάλιστα στα πρώτα τεύχη του, το 1983. Αν ενδιαφέρεται κανείς για την πρώτη περιγραφή αυτής της στροφής μπορεί να διαβάσει τα πιο χαρακτηριστικά κείμενα, αλλά και την απάντηση του Σαββόπουλου σε συνέντευξη που μας είχε δώσει. Τα τεύχη του «Σχολιαστή» είναι προσβάσιμα στην ψηφιακή βιβλιοθήκη «Πάνδημος» του Παντείου Πανεπιστημίου.

Ενδεικτικά:

Άντα Ψαρρά, Σπύρος Παπασπύρος
«Το φορτηγό και οι διαδρομές του»
(«Σχολιαστής», τχ. 2, Μάιος 1983, σελ. 41)

Γιάννης Μηλιός
«Μακρύ ριζίτικο για τον Νιόνιο»
(«Σχολιαστής», τχ. 3, Ιούνιος 1983, σελ. 18-19)

Γιάννης Μηλιός
«Μακρύ ριζίτικο – συνέχεια»
(«Σχολιαστής», τχ. 4, Ιούλιος 1983, σελ. 20)

Πάνος Λιβέρης, Στέλιος Οθωναίος, Παναγιώτης Παναγιώτου
«Αποστολή στο Άγιον Όρος»
Συνέντευξη με τον Κωστή Μοσκώφ
(«Σχολιαστής», τχ. 5, Αύγουστος 1983, σελ. 17-21)

Διονύσης Σαββόπουλος
«Λαχείο θα την έκαμνα»
Συνέντευξη στον Κώστα Βουρνά
(«Σχολιαστής», τχ. 6, Σεπτέμβριος 1983, σελ. 23-25)

Γιάννης Μηλιός
«Ο νεο-ορθόδοξος σκοταδισμός»
(«Σχολιαστής», τχ. 6, Σεπτέμβριος 1983, σελ. 20-21)