Scroll Top
Michalis Bartsidis
Έβρος: η χώρα μετά την Ευρώπη
Για την ταινία του Γιώργου Κεραμιδιώτη «Έβρος: θολό τοπίο»

του Μιχάλη Μπαρτσίδη

[28.5.2024]

«Το πνεύμα της εποχής, το άμορφο,
η πιεσμένη ορμή που από όλα κερδίζει,
κατασκευάζει μεγάλες αποθήκες της δύναμης.
Ναούς δεν γνωρίζει πια».
Ρίλκε, «Έβδομη Ελεγεία»

Πολλοί θα θυμούνται τη σκηνή, από την ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου «Το μετέωρο βήμα του πελαργού», όπου τα δυο μέρη ενός γάμου βρίσκονται στις απέναντι όχθες ενός ποταμού. Το γαμήλιο τραγούδι ακούγεται από ένα κασετόφωνο που διαπλέει το ποτάμι πάνω σε μια σχεδία. Θα θυμούνται τη σκηνή που ο ήρωας- ρεπόρτερ συναρπάζεται από τη φυσιογνωμία ενός ηλικιωμένου πρόσφυγα, ο οποίος ζει ασκητικά σε μια μικρή πόλη κοντά στα σύνορα, και τον ακολουθεί. Η ταινία δείχνει ότι, αν αυτός θέλει, με μια κίνηση του ποδιού του μπορεί να διασχίσει το σύνορο και να βρεθεί στην άλλη μεριά. Ήταν στα 1991 μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, τότε που άνοιγε μια εποχή με πολλές προσδοκίες επικοινωνίας και ελευθερίας κίνησης. Το πνεύμα της εποχής ήταν να προσπελάσουμε και να διασχίσουμε τα σύνορα, να υποδεχτούμε πρόσφυγες, να φιλοξενήσουμε. Η διάσχιση ενός συνόρου είναι μια βαθειά συν-κινητική στιγμή γιατί πέραν των άλλων ταυτίζονται εσωτερικές διεργασίες μετασχηματισμού με εξωτερικές κινήσεις.

Τι άλλαξε από τότε σε αυτά τα 35 χρόνια;

Σήμερα, ένας ιδιώτης ρεπόρτερ κινηματογραφιστής, ο σκηνοθέτης Γιώργος Κεραμιδιώτης επισκέπτεται τον Έβρο για να διερευνήσει μια σκοτεινή υπόθεση δολοφονίας τριών γυναικών στο ποτάμι το 2018.

Από τότε μέχρι σήμερα τα πράγματα άλλαξαν τόσο πολύ που βρισκόμαστε στην αντίστροφη ακριβώς κατάσταση. Χάθηκε εκείνη η αθώα προσδοκία και ελπίδα επικοινωνίας. Στον Έβρο ποταμό-σύνορο και σε όλη την περιοχή του, έχουν συμβεί τεράστιες μεταβολές, οι οποίες αποτυπώνουν επακριβώς το σημερινό «πνεύμα της εποχής». Το ποτάμι-σύνορο έγινε αδιάβατο, η γύρω περιοχή εγκαταλείφθηκε, ερημοποιήθηκε και υψώθηκε ένα τείχος-φράχτης, που μαζί με την μεσαιωνικού χαρακτήρα τάφρο, ελέγχει πλήρως τις κινήσεις των πληθυσμών και ειδικά των προσφύγων-μεταναστών. Με τη συμμετοχή μεγάλου μέρους των ντόπιων κατοίκων η γη αποχαρακτηρίστηκε, ουδετεροποιήθηκε, έχασε τα φυσικά, γεωγραφικά και ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά της, μετατρεπόμενη σε μια νεκρή ζώνη ή καλύτερα μια ζώνη θανάτου, μια εμπόλεμη ζώνη.

Ο Κεραμιδιώτης έχει ως αφετηρία την πρόθεση να εξιχνιάσει το έγκλημα-δολοφονία των τριών γυναικών. Εντάσσοντάς το σε ένα serial-killer, αναπτύσσει αρχικά έναν νεοπολάρ άξονα αφήγησης. Αρκετές συνεντεύξεις αφορούν το έγκλημα και δεν θα μας ενδιέφεραν ιδιαίτερα αν αυτό δεν είχε τον ιδιαίτερα φρικιαστικό χαρακτήρα της εκτέλεσης. Οι ομιλούντες ειδικοί το αποδίδουν άλλοι στους διακινητές, άλλοι σε ακροδεξιούς και άλλοι σε εξτρεμιστές συντοπίτες των προσφύγων. Το ντοκιμαντέρ αφήνει την απάντηση να εξαχθεί στο τέλος χωρίς να παίρνει θέση. Δεν χάνει την ευκαιρία να αντιμετωπιστεί η υπόθεση, ειδικά της δολοφονίας της Φαχιμάς και των τριών κοριτσιών της, μέσα από το πρίσμα της εντεινόμενης έμφυλης βίας.

Σταδιακά, απλώνει την έρευνά του σε άλλες τρεις γραμμές: τη γη, την οχύρωση και τη στρατιωτικοποίηση της περιοχής, την πρόσφατη μεγάλη πυρκαγιά. Τις τέσσερις, συνολικά, γραμμές αφήγησης τέμνει η μεταφορά της μεταμόρφωσης του μεταξοσκώληκα, γνωστής καλλιέργειας της περιοχής από αρχαιοτάτων χρόνων. Επιπλέον, το φιλμικό κείμενο εμπλουτίζεται με τα ένθετα σχόλια του αφηγητή, αποτελούμενα από ποιητικά και φιλοσοφικά αποσπάσματα, τα οποία μεταφέρουμε εδώ ως συνομιλία με το παρόν κείμενο.

Το Τραγούδι της γης

Στον πρώτο άξονα παρακολουθούμε την εγκατάλειψη της γης-χώρας, της κτηνοτροφίας, των παραδοσιακών καλλιεργειών, τη φυγή των καλλιεργητών και την ένταξή τους στον στρατό «πενταετούς ανακατάταξης», στη συνοριοφυλακή, καθώς και σε άλλες δημόσιες ή ιδιωτικές υπηρεσίες συναφείς με τη στρατιωτικοποίηση της περιοχής. Σημειωτέον ότι ο σχετικός νόμος για τους οπλίτες ψηφίστηκε το 2019, επιτείνοντας ένα αναπτυξιακό μοντέλο όπου η «μονοκαλλιέργεια» με βάση τις ποικίλες στρατιωτικές υπηρεσίες οχυρωματικών έργων αντικατέστησε την προηγούμενη ποικιλία οικονομικών, ειρηνικών δραστηριοτήτων του πληθυσμού της περιοχής. Οι γαίες συγκεντρώθηκαν σε λίγα χέρια, τα χωριά ερήμωσαν συνιστώντας μια απότομη και μοναδική περίπτωση «αγροτοκτονίας» με πολλαπλές συνέπειες.

«Διότι, Κύριε, οι μεγάλες πόλεις είναι
Οι μεγάλες πόλεις είναι χαμένες και σε αποσύνθεση
Η μεγαλύτερη τράπηκε σε φυγή μπροστά στις φλόγες
Δεν υπάρχει ελπίδα μέσα στην απελπισία τους
και ο χρόνος τους περνά κουρασμένα
Εκεί είναι που ζουν στη μιζέρια και στην απόγνωση 
σε βαθιά δωμάτια άνθρωποι
που χειρονομούν φοβισμένα
με μεγαλύτερη αγωνία από τα πλήθη αγγέλων
Ενώ έξω η Γη σου αγρυπνά και ζει 
αυτοί παρά όλα αυτά υπάρχουν και δεν το γνωρίζουν».
Ρίλκε

Παρόμοιες διαδικασίες εξελίσσονται, βέβαια, σε όλες σχεδόν τις περιφέρειες της χώρας, αλλά εδώ αποκτούν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα: λες και η γη-χώρα αδειάζει, ο τόπος αφαιρείται από τους ανθρώπους του και όλη η χωρική αυτή μεταβολή μετατρέπεται σε μια τεράστια ένταση ισχύος πάνω στην συνοριακή γραμμή. Ο τόπος αδειάζει, οι πεδιάδες, οι λόφοι και τα βουνά, όλα αυτά τα πεδία στρεσάρονται, έτσι ώστε να υψωθεί ένα φρούριο-φράχτης, μια κάθετη κατασκευή, όπως στις μεσαιωνικές περιφράξεις και οχυρώσεις. Η καθετότητα διακόπτει παραγωγή, κυκλοφορία και ανταλλαγές καταστρέφει τους συναφείς χώρους τους καθώς και τις ροές πληθυσμών, βιωμάτων, σημασιών, των μορφών ζωής αποκαθιστώντας έναν γραμμικό, ενιαίο, υστερικό χρόνο. Οι ψαράδες δεν υπάρχουν πια, κάθε δραστηριότητα γύρω από το ποτάμι χάνεται. Ο οιονεί πόλεμος προκαλεί ερημοποίηση, καταστροφή και θάνατο.

«Πες μου πού μπορεί να ζήσει κανείς, ακόμη, μια ανθρώπινη ζωή;»
Χαίλντερλιν, «Γραμμές ζωής»

Κανείς δεν μπορεί να προσεγγίσει το ποτάμι. Κανείς;

Το “Έπος του Έβρου”

Η δεύτερη γραμμή αφήγησης ερευνά μέσα από συνεντεύξεις κατοίκων, μελών περιπόλων και τοπικών πολιτικών στελεχών την ανάπτυξη του αισθήματος φόβου, του αιτήματος ασφάλειας: «Η ζωή μας εδώ στηρίζεται αλλού», «είμαστε έκθετοι, κάποιος να μας σώσει».

Ενδιαφέρουσα είναι η σκηνή με την αφήγηση δυο νεαρών γυναικών που περιγράφουν με ειδυλλιακά χρώματα τη ζωή τους όπως ήταν πριν (οι πρωτομαγιές που χάθηκαν), και σταδιακά γλιστρούν στην αποδοχή της νέας κατάστασης του φόβου και των περιφράξεων, παρόλο που αυτή έχει άλλωστε μεγάλο τίμημα για τις ίδιες. Η ζωή τους περιορίζεται, μετατρέπεται σε ζωή εγκλείστων, όπως οι ίδιες περιγράφουν: το «σφίξιμο, σαν να μην μπορούμε να πάρουμε ανάσα, σαν κάποιος να μας έχει κλείσει».

Όταν ρωτιούνται αν είναι καλή η στρατιωτικοποίηση, η αμφιβολία και η αμφιθυμία επανέρχεται τότε στις διατυπώσεις και στις εκφράσεις των προσώπων τους.

Παρόμοιο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σκηνή με τους γέρους στα καφενεία που θυμούνται τη ζωή πριν, την αξιολογούν θαρρετά ως πολύ καλύτερη και εναντιώνονται στην στρατιωτικοποίηση.

«Ας ενθρονήσουμε τη μικρή πεταλούδα στο ραγισμένο τζάμι»
Γιάννης Ρίτσος, «Υπολογισμένη αναβολή»

Οι νεότεροι; Ακριβώς το αντίθετο. Δεν είναι απλά παθητικοί υποστηρικτές της στρατιωτικοποίησης αλλά ενεργητικοί, καθώς μιλούν τη δική τους γλώσσα, με τη δική τους σκέψη. Δεν μιλά η τηλεόραση μέσα από αυτούς, αλλά ο φόβος και η απογοήτευση για την απώλεια των δικαιωμάτων που προβάλλεται στην εικόνα της εισβολής των αλλογενών. Δεν μιλούν για τον μετανάστη κατά πρόσωπο, αλλά για την ιδέα του μετανάστη, του άλλου, του διαφορετικού, ως το σώμα που λανθάνει. Ένα ον με άγνωστη προέλευση, που δεν εντοπίζεται και παραμένει πάντα «ξένο σώμα», ανοίκειο, απόβλητο μέσα μας (abject), ως εκ τούτου είναι μια δύναμη της φρίκης. Μια δευτερογενής παράσταση του Άλλου ως ετερογενούς, ασύμμετρου και επικίνδυνου έχει οργανωθεί και κρυσταλλωθεί, αυτονομημένη από την πραγματικότητα των κοινωνικών διαφορών και ανισοτήτων. Πάντοτε η ιδεολογία αναπαριστά τις φανταστικές σχέσεις των ατόμων με το πραγματικό αλλά αυτό που παρατηρούμε είναι ότι τώρα κλειδώνει και καθηλώνεται σε αυτή τη φετιχιστική εμβληματική φιγούρα του «ξένου ως εισβολέα».

Η μεγάλη καμπή, το σημείο μη επιστροφής, είναι ο Μάρτιος του 2020. Οι πολίτες βρέθηκαν στο ποτάμι και απέτρεψαν την εισβολή. «Θα μας είχαν φάει, θα μας είχαν πατήσει, θα μας τσαλαπατούσαν, περνάνε μέσα από το σπίτι μας». Κατά τον Λευτέρη Παπαγιαννάκη, πρόκειται για την ημερομηνία-κλειδί που στοχοποιείται ο ρόλος των ΜΚΟ, των εθελοντών και κάθε μορφή υποδοχής και αλληλεγγύης θεωρείται οριστικά ως προδοτική ενέργεια. Τότε χάθηκε ο χώρος για την πολιτική δράση της υποδοχής και φιλοξενίας. Το «Έπος του Έβρου» μαζί με την πανδημία ήταν οι αποφασιστικοί παράγοντες για να επικρατήσει η νέα συνθήκη ασφάλειας.

«Οι άνθρωποι είναι αμφιτρύωνες του κόσμου»
Κώστας Αξελός, «Μεταμορφώσεις»

Κι όμως η αποκαλυπτική στιγμή του ντοκιμαντέρ είναι όταν η κάμερα πλέει αθόρυβα, για να μη δώσει στόχο, με μια βάρκα μέσα στο Δέλτα του Έβρου και κινηματογραφεί μια συστάδα κατοικιών. Πρόκειται για παράνομες εγκαταστάσεις σε ένα πανέμορφο μέρος των μελών των περιπόλων που συγκροτούν τον «Σύλλογο Αινήσιο Δέλτα Έβρου 2019». Όπως αναφέρουν οι ίδιοι στόχος τους είναι:

«Mε αγάπη και γνώση για το δέλτα Έβρου, για την κατοχύρωση παρουσίας των μελών μας καλυβιέρηδων εκεί ψαράδων, κτηνοτρόφων, αγροτών, κυνηγών, φυσιολατρών, εθνοφυλάκων κ.α. και τον ρόλο του ως φρουρών των συνόρων δίπλα στη συντεταγμένη Πολιτεία».

Το ντοκιμαντέρ δείχνει ότι πρόκειται για παραστρατιωτικά σώματα, τα οποία έχουν την έγκριση και την αποδοχή επίσημων φορέων, παρελαύνουν στις εθνικές επετείους και έχουν αναλάβει τα καθήκοντα φύλαξης των συνόρων της πατρίδας από τους εκάστοτε εισβολείς, άλλοτε τους προαιώνιους εχθρούς Τούρκους και άλλοτε όπως τώρα τους «εισβολείς». Βλέπουμε στο φιλμ, φυσικά, ότι εκτελούν τα καθήκοντα τους με το αζημίωτο.

Και ο τέταρτος σύντομος άξονας αφήγησης αφορά τις φωτιές του Αυγούστου 2023. Η πυρκαγιά κατέστρεψε το παγκόσμιας σημασίας δάσος της Δαδιάς, αλλά και μεγάλες δασικές εκτάσεις της περιοχής. Αφέθηκε στην καταστροφική της μανία λες και το αποτέλεσμά της θα ταίριαζε με τις άλλες διαδικασίες εγκατάλειψης και ερημοποίησης. Αντίθετα, η ενεργητικότητα των «προστατών» εξαντλήθηκε στη συσχέτιση των αιτίων της φωτιάς με τους πρόσφυγες. Όλοι θυμούνται το αποκρουστικό περιστατικό που ο αλβανικής καταγωγής «κυνηγός» συνέλαβε μια ομάδα έντρομων προσφύγων, τους έκλεισε στο βαν αποκαλώντας τους «25 κομμάτια» και τους περιέφερε στην περιοχή.

 Η διάνοιξη του εσωτερικού αποκλεισμού

Η ταινία «Έβρος: θολό τοπίο» περιγράφει στην ουσία έναν μεγάλο μετασχηματισμό που οδήγησε στον εσωτερικό αποκλεισμό των ανθρώπων, συνθήκη, κατά τη γνώμη μου, καθολικής ισχύος στην σημερινή εποχή. Ο ΄Εβρος μπορεί να θεωρηθεί το οικουμενικό σύμβολο της ζοφερής συνθήκης της εποχής μας: ενώ επεκτείνονται οι τεχνολογικές δυνατότητες επικοινωνίας, εντούτοις, τα σημεία διάβασης γίνονται απρόσιτα και αδιάβατα για τους ανθρώπους-πληθυσμούς που μετα-κινούνται. Και ακόμη περισσότερο ο μετασχηματισμός αυτός αφορά τις ίδιες τις εσωτερικές διαδικασίες παραγωγής ταυτοτήτων: ένα εσωτερικό μπλοκάρισμα όπου οι προδεδομένες ταυτότητες παγιώνονται απόλυτα και διακόπτεται κάθε διάθεση επικοινωνίας με τον «άλλο», με την ετερότητα. Οι μετακινούμενοι προσλαμβάνονται ως «αλλότριοι εισβολείς», ως το απόλυτο άλλο-ξένο (alien), το ετερογενές που δεν έχει τίποτε το κοινό με μας.

«Να εμφανιστούν τα σημεία της μαγείας, αυτό είναι που περιμένουμε»
Λε Κλεζιό, «Το χρυσόψαρο»

Ο Έβρος, αποτελεί και το γεωγραφικό όριο της Ευρώπης, δυστυχώς όμως μετατράπηκε στο εμβληματικό καθολικό σύμβολο της φιλοπόλεμης Ευρώπης. Συμβολίζει καθαρά και εύληπτα την μετά την Ευρώπη εποχή του πολέμου, της βίας και της αποκτήνωσης της πολιτικής. 

Θα απαιτηθεί μεγάλη έμπνευση, επιμονή στην πολιτική δράση για να μεταστραφούν και πάλι τα θλιβερά πάθη σε χαρούμενα. Η αμφιθυμία των δυο νέων γυναικών και η σοφή ηρεμία των γέρων είναι ενδεχομένως τα σημεία αφετηρίας για τη μεταστροφή των παθών. Τέτοια σημεία υπάρχουν πάντα και σε αυτά πρέπει να ελπίζει κανείς για μια στροφή προς το άνοιγμα, την ειρήνη και την κοσμοπολιτική. Ο ρόλος μας δεν είναι απλώς να καταγγείλουμε τις εξαιρέσεις, αλλά να εμβαθύνουμε στην πολιτική δράση για την μεταμόρφωση του ανθρώπου. Για τη σταθεροποίηση του μετεωρισμού των υποκειμένων, απαιτείται δράση σε έναν «ενδιάμεσο χώρο» ως προνομιακό για την πολιτική: τον διεθνικό χώρο. Εκεί συνυπάρχει ισχυρότερη η αντίθετη του σκοτεινού αυταρχισμού τάση της χειραφέτησης. Εκεί έχουμε τα πρώτα ισχυρά δείγματα ότι ανασυγκροτούνται οι δυνάμεις της δημοκρατίας και της ελευθερίας μαζί με τους «άλλους-ξένους» που γίνονται άνθρωποι, της σιγουριάς έναντι της «τάξης και του νόμου», της υπεράσπισης των κοινών για την αναστροφή της κλιματικής καταστροφής έναντι της ιδιοποίησής τους, της κριτικής στην πατριαρχία μαζί με τις γυναίκες και τους νέους. Ίσως μπορέσουμε να προσδιορίσουμε ένα μέλλον του ανθρώπου ως ένα αποτέλεσμα της φαντασίας και της κοσμο-πολιτικής, σε αντικατάσταση της ουτοπίας του κλασικού κοσμοπολιτισμού.

«Γη, αυτό που θέλεις δεν είναι αθέατα να ανασταίνεσαι μέσα μας;
Το όνειρό σου δεν είναι μια φορά να είσαι αθέατη; Γη! Αθέατη!
Ποια είναι η πιο επιτακτική εντολή σου, εάν όχι η μεταμόρφωση;»
Ρίλκε, Ένατη Ελεγεία

Η ταινία του Γιώργου Κεραμιδιώτη, ντυμένη με τη μουσική του Άλκη Μπαλτά, είναι το είδος της τέχνης που μπορεί να ελπίσει κανείς ότι πρέπει να εμβαπτιστεί η πολιτική για να ανανεωθεί. Σημειωτέον ότι δεν περιλήφηκε στις προβολές του φετινού Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. Την έχουν αναλάβει όμως οι ποικίλες ομάδες ευαίσθητων ριζοσπαστών ακτιβιστών και δημοκρατών και την προβάλλουν στους χώρους και στις κολεκτίβες. Ένας πολιτιστικός ακτιβισμός που μας φέρνει αντιμέτωπους με τις ευθύνες μας, ειδικά ενώπιον των ευρωπαϊκών εκλογών και τους φόβους για την άνοδο της Ακροδεξιάς. Πιο αποτελεσματική πολιτική θα ήταν σίγουρα μια τολμηρή ανάδειξη τέτοιων θεμάτων παρά οι βόλτες των υποψηφίων στις λαϊκές αγορές. Τουλάχιστον θα αντιμετωπίσουμε τον «ξένο μέσα μας» και έτσι «με τους χωρίς ελπίδα μπορεί να μας επιστραφεί η ελπίδα» (Βάλτερ Μπένγιαμιν, «Θέσεις για την ιστορία»).


Όλα τα αποσπάσματα είναι από την ταινία, εκτός από εκείνο του motto στον τίτλο του άρθρου που είναι δική μου επιλογή.

Διαβάστε και δείτε ακόμα:

 – Μπαρτσίδης Μιχάλης, «Οι πρόσφυγες ως αλλότριοι εισβολείς (alien)”»

– Για τον «Σύλλογο Αινήσιο Δέλτα»

Προτιμήσεις Απορρήτου
Όταν επισκέπτεστε τον ιστότοπό μας, ενδέχεται να αποθηκεύει πληροφορίες μέσω του προγράμματος περιήγησής σας από συγκεκριμένες υπηρεσίες, συνήθως με τη μορφή cookies. Εδώ μπορείτε να αλλάξετε τις προτιμήσεις απορρήτου σας. Λάβετε υπόψη ότι ο αποκλεισμός ορισμένων τύπων cookies μπορεί να επηρεάσει την εμπειρία σας στον ιστότοπό μας και τις υπηρεσίες που προσφέρουμε.