του Δημήτρη Ψαρρά 

[26.9.2024]

Ο Περικλής Κοροβέσης υπήρξε ένας ξεχωριστός άνθρωπος.

Σημαδεύτηκε όσο λίγοι από την εποχή στην οποία έζησε, αλλά κατόρθωσε όσο ακόμα λιγότεροι να δώσει το προσωπικό του σημάδι σε αυτή την εποχή. Διέθετε το σπάνιο χάρισμα να συνδυάζει την προσωπική πρωτοβουλία με τη συλλογική δράση.

Δεν επαναπαύτηκε ποτέ στην αυτάρκεια του ατόμου, αλλά δεν χάρισε ποτέ και το δικαίωμά του να σχηματίζει και να διατυπώνει τη δική του γνώμη, όσο «αιρετική» και αν ήταν αυτή.

Δεν διεκδίκησε τον ρόλο του ήρωα της αντίστασης. Δεν υπήρξε άλλωστε το μοναδικό θύμα των άγριων βασανιστηρίων του χουντικού καθεστώτος. Όμως ο αποφασιστικός τρόπος που αντιμετώπισε τους βασανιστές του και κυρίως το κουράγιο του να προβάλει τη μαρτυρική εμπειρία του στη διεθνή κοινότητα, τον κατέστησαν πολύ νωρίς σύμβολο του αγώνα για ελευθερία, για δικαιοσύνη και για ανθρωπιά.

Ποτέ δεν χώρεσε σε έτοιμες συνταγές σκέψης και δράσης. Πέρασε από ποικίλες ομάδες αντίστασης, συλλογικότητες αγώνα και πολιτικά κόμματα, συμφωνώντας και διαφωνώντας κατά καιρούς, αλλά πάντοτε διατηρώντας την ιδιαίτερη προσωπική σκοπιά, με θεμέλιο όχι μόνο την ξεχωριστή εμπειρία ζωής, αλλά και τη βαθιά καλλιέργειά του, προϊόν της μαθητείας του κοντά σε σπουδαίους δασκάλους, αλλά κυρίως της επιμονής του στην αυτομόρφωση.

Μέχρι και τον τελευταίο καιρό δήλωνε με αυτοκριτική ειρωνεία ότι δεν ξέρει ακόμα αν είναι αριστερός ή αναρχικός. Αυτό το χιούμορ, που τον συνόδευε μέχρι το τέλος, σημάδεψε την ιδιαίτερη κοινωνικότητά του, αλλά υπήρξε και χαρακτηριστικό στοιχείο της αισιόδοξης ματιάς του για τα πράγματα.

Ακόμα και στις πιο δύσκολες περιόδους της ζωής του πίστευε στο καλύτερο αύριο, βασισμένος στην πίστη του στους ανθρώπους. Όχι τους «επίλεκτους» ή τους «φωτισμένους», αλλά τους πολλούς, τους ανίσχυρους, που αν ενωθούν μπορεί να γίνουν ανίκητοι.

Θα σας δείξω δυο βιβλία. Εκδόθηκαν και τα δύο το 1969. Το ένα είναι η Ετήσια Έκδοση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Σύμβαση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Είναι αφιερωμένο στην Ελληνική Υπόθεση (“The Greek Case”) και συγκεντρώνει τα υλικά (μαρτυρίες και ντοκουμέντα) για να τεκμηριωθεί η πρόταση εκδίωξης του δικτατορικού ελληνικού καθεστώτος από το Συμβούλιο της Ευρώπης, μετά από προσφυγές τεσσάρων ευρωπαϊκών κρατών εναντίον της Ελλάδας (Δανία, Νορβηγία, Σουηδία, Ολλανδία), με την κατηγορία της παραβίασης της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα από το καθεστώς της χούντας. Στον τόμο αυτό περιλαμβάνεται ειδικό κεφάλαιο 18 σελίδων με τη μαρτυρία του Περικλή για βασανιστήρια που υπέστη επί μήνες από τις υπηρεσίες ασφαλείας της χούντας μετά τη σύλληψή του για την αντιδικτατορική του δράση τον Οκτώβρη του 1967.

Το δεύτερο βιβλίο είναι ο τόμος με τις ομιλίες και τις συνεντεύξεις του δικτάτορα Παπαδόπουλου την ίδια χρονιά (1969).

Η μαρτυρία του Περικλή σε εκτενέστερη μορφή κυκλοφόρησε μετά την κατάθεσή του, το 1969, ως ντοκουμέντο  – αρχικά σε λίγα πολυγραφημένα αντίτυπα, αλλά πολύ γρήγορα αναγνωρίστηκε ως κείμενο μεγάλης λογοτεχνικής αξίας και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, ενώ στην Ελλάδα της χούντας κυκλοφόρησε παράνομα με τον τίτλο «Ανθρωποφύλακες». Λίγες μέρες πριν από την κατάθεση του Κοροβέση στο Συμβούλιο της Ευρώπης κυκλοφόρησε συνέντευξή του στο αμερικανικό περιοδικό “Look”. Έως εκείνη τη στιγμή (Μάιος 1969), τα περί βασανιστηρίων αποδίδονταν από το χουντικό καθεστώς σε ψίθυρο των λεγομένων «ανθελλήνων» και δάκτυλο των «κομμουνιστών».

Ήταν τόσο σοβαρή η απήχηση της μαρτυρίας του Κοροβέση στο “Look”, ώστε ο δικτάτορας Παπαδόπουλος υποχρεώθηκε να αντιδράσει σε συνέντευξη Τύπου (7.6.1969), με το ύφος που εμείς οι παλιοί το γνωρίζαμε πολύ καλά:

 «Διερωτώμαι [σ.σ. σε σχέση με το δημοσίευμα]», έλεγε ο δικτάτορας, «μήπως είχε δίκαιον πριν από χρόνια κάποιος Άγγλος πρωθυπουργός, όταν εχαρακτήριζε τον Τύπον ως πόρνην», και αποκάλεσε τον Περικλή «ψυχοπαθή με πιστοποιητικόν νοσοκομείου ως ψυχοπαθούς», και τα λεγόμενά του «ευφαντάστους και κακοήθεις συκοφαντίας».

Τέλος, καλούσε το περιοδικό «Look» να στείλει στην Ελλάδα «εξουσιοδοτημένον αντιπρόσωπόν των, φέροντα εν συνοδεία και τον καταμηνυτήν, διά τον οποίον αναλαμβάνω και την κάλυψιν της ελευθερίας του και της ασφαλείας του και τα έξοδά του, να επισκεφθούν την χώραν, να ερευνήσουν την αλήθειαν αυτών τα οποία εδημοσίευσαν, και τους υπόσχομαι ότι τους υπευθύνους των τυχόν αληθειών τας οποίας θα διαπιστώσουν, θα τους εκτελέσω εις την Πλατείαν Συντάγματος, αναλαμβάνων απολύτως την ευθύνην».

Οι αποκαλύψεις του περιοδικού «Look» απασχόλησαν και το αμερικανικό Κογκρέσο, όπου καταγράφηκε η αρχική πρόσκληση του Παπαδόπουλου, και μάλιστα με έγγραφο της ελληνικής πρεσβείας της Ουάσιγκτον, καθώς και η απάντηση του περιοδικού, το οποίο ανακοίνωσε ότι θα επισκεφτούν την Ελλάδα ο συντάκτης του άρθρου Christopher S. Wren, ο φωτογράφος Thomas R. Koenig, ο δικηγόρος James Becket, και το μέλος του Κογκρέσου Donald Edwards.  Λίγες μέρες αργότερα, ο Παπαδόπουλος υπαναχώρησε άτακτα και  με νέα συνέντευξη Τύπου (12.7.1969) τα πήρε όλα πίσω, ομολογώντας εμμέσως την αλήθεια των καταγγελλομένων:

«Το περιοδικόν “Look” παρεξήγησε την πρόσκλησίν μου, η οποία ευθέως ανεφέρετο εις δημοσιογραφικήν έρευναν. Ενόμισε το περιοδικόν ότι του εζήτησα να στείλη εξεταστικήν των πραγμάτων επιτροπήν και μάλιστα επιτροπήν συγκροτουμένην από πρόσωπα, τα οποία, εκ της μέχρι τούδε, επί διετίαν, ιστορίας των, έχουν αποδείξει την προκατάληψίν των εναντίον μας και έχουν πάρει την θέσιν των συκοφαντών μας. Δι’ επιστολής διηυκρινίσθη εις το “Look” ότι εμμένω εις την θέσιν, ότι είμαι έτοιμος να δεχθώ τον οιονδήποτε δημοσιογράφον, διά δημοσιογραφικήν έρευναν και μόνον».

Τι μεσολάβησε μεταξύ των δύο δηλώσεων του Παπαδόπουλου; Μα η κατάθεση του Κοροβέση στις 16.6.1969 ενώπιον της υποεπιτροπής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, η οποία εξέταζε την λεγόμενη «Ελληνική Υπόθεση».

Και γιατί σας έδειξα τον τόμο με τα κείμενα του Παπαδόπουλου του 1969; Διότι όσο κι αν ψάξει κανείς δεν θα βρει τις δυο συνεντεύξεις του δικτάτορα που αναφέρονται στον Κοροβέση! Ο Παπαδόπουλος έχει λογοκρίνει τον Παπαδόπουλο! Φυσικά οι συνεντεύξεις αυτές δεν μπορούσαν να εξαφανιστούν, εφόσον είχαν με διαταγή της χούντας δημοσιευτεί σε όλες τις εφημερίδες που κυκλοφορούσαν τότε.

Οι μηχανισμοί του ελληνικού βαθέος κράτους και οι ξένες υπηρεσίες που σχετίζονται μ’ αυτό δεν συγχώρεσαν ποτέ τον Κοροβέση για το χουνέρι που τους έκανε το 1969. Και είκοσι χρόνια αργότερα, ζήσαμε την απόπειρά τους να τον εκδικηθούν, προβάλλοντάς τον ως δολοφόνο τρομοκράτη! Ήταν την επομένη της δολοφονίας του Παύλου Μπακογιάννη από τη 17 Νοέμβρη, όταν η εφημερίδα «Έθνος» πρόβαλε στο πρωτοσέλιδό της την είδηση ότι γνωρίζει το όνομα του δολοφόνου και υποσχόταν «συγκλονιστικές αποκαλύψεις σε λίγες μέρες» (27.9.1989). Δυο μέρες αργότερα, η εφημερίδα εκπλήρωσε την υπόσχεσή της. Το πρωτοσέλιδό της επιγραφόταν «Ιδού ο δολοφόνος» και το ρεπορτάζ που υπέγραφε η Αγγελική Νικολούλη, χωρίς να αναφέρει το όνομα Κοροβέσης φωτογράφιζε ως δολοφόνο τον Περικλή («ηθοποιός και συγγραφέας» που κινείται μεταξύ Σουηδίας και Ελλάδας, κλπ.).

Η «αποκάλυψη» αυτή έχει μείνει στην ιστορία του ελληνικού Τύπου ως μια από τις αθλιότερες απόπειρες «δολοφονίας χαρακτήρα». Η απάτη αποκαλύφτηκε βέβαια την ίδια μέρα, χάρη στην άμεση αντίδραση του ίδιου του Κοροβέση και τη συμπαράσταση δημοκρατών από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Αλλά μπορώ να σας πω ότι δεν ήταν καθόλου σίγουρο ότι θα τα κατάφερνε. Το ξέρω από πρώτο χέρι, εφόσον το βράδυ εκείνο είχαμε μείνει η Άντα κι εγώ στο σπίτι του ως «ανθρωποφύλακες» προστασίας –έτσι το καταλαβαίναμε τότε- και την επομένη μετέφερα τον Περικλή σε ορισμένα κομματικά γραφεία με το κόκκινο βεσπάκι των 50 κυβικών που διέθετα και έτσι έζησα από κοντά τη συνάντησή του με τον Γιάννη Βούλτεψη στα γραφεία της Νέας Δημοκρατίας, εφόσον ο βετεράνος δημοσιογράφος είχε ήδη από το 1984 οριστεί από τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη διευθυντής του Γραφείου Τύπου του κόμματος. Ο Βούλτεψης πήρε αμέσως τηλέφωνο τον Μητσοτάκη, λέγοντάς του «Είναι εδώ ο Περικλής Κοροβέσης». Κι ο Μητσοτάκης φέρεται να απάντησε ότι «δεν έχω τίποτα με τον άνθρωπο»…

Ο Βούλτεψης, στις αναμνήσεις του, αποκαλύπτει ότι αυτός ήταν που εκτίμησε το ταλέντο της Νικολούλη και την έφερε από την Πάτρα στην Αθήνα, αλλά το συμπέρασμά του είναι ότι «πολιτικά ζημιωμένη από αυτή την ιστορία είναι η Νέα Δημοκρατία».  

Εκείνη τη στιγμή πίστευα ότι μοιάζουμε λίγο με τους «Γενναίους του Μπρανκαλεόνε», με τον Περικλή μάλιστα να μοιάζει φυσιογνωμικά και με τον Βιτόριο Γκάσμαν. Αλλά έκανα λάθος. Στην περίπτωσή μας ο Μπρανκαλεόνε θριάμβευσε μόνος του. 

Η στοχοποίηση του Κοροβέση επί τόσα χρόνια μάς θύμισε ότι η δράση των «ανθρωποφυλάκων» δεν περιορίζεται στις σελίδες του εμβληματικού του βιβλίου. 

Και να σκεφτεί κανείς ότι ακόμα και τη σκληρότερη περίοδο της χουντικής τυραννίας, τότε που ακόμα και επιφανή στελέχη του Κέντρου και της Αριστεράς (από τον Αντρέα Παπανδρέου μέχρι τον Μίκη Θεοδωράκη) αναζητούσαν λύση στην ένοπλη αντίσταση, ο Περικλής έδινε μάχες με τους συντρόφους του στην επαναστατική Αριστερά εξηγώντας την πιο σκοτεινή χουντική περίοδο, το 1970, ότι:

«Ο τρομοκρατικός τρόπος οργάνωσης, όπως ξέρουμε, αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό της Δεξιάς, που προνόμιό της είναι τα πραξικοπήματα. Μια ένοπλη μειοψηφία προσπαθεί με τη δύναμη των όπλων να επιβληθεί στη μάζα, σαν σωτήρας. Όπου οργανώθηκε αγώνας σ’ αυτή τη μορφή, τ’ αποτελέσματα είναι γνωστά». Και ως παράδειγμα τέτοιας δράσης έφερνε τον γνωστό αρχηγό της ακροδεξιάς οργάνωσης Χ, τον Γρίβα: «Στη θέση της τάξης, ο Γρίβας και τα μουστάκια του».

Στο ίδιο κείμενο, στο περιοδικό «Επανάσταση» (τ. 7, 1970) με το ψευδώνυμο «Αρτέμης Θαλασσινός» ο Περικλής έγραφε κάτι ακόμα σαφέστερο: «Η βία ποτέ δεν διέπρεψε σαν δάσκαλος, παρά μόνο σε μια περίπτωση: Στην εκγύμναση αγρίων θηρίων στα τσίρκα. Αλλά αυτό δεν είναι παιδαγωγική μέθοδος για τις επαναστατικές μάζες».    

Μήπως όλα αυτά είναι παλιές και τελειωμένες ιστορίες;

Δυστυχώς όχι. Η χρήση των βασανιστηρίων έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί ταμπού για τις κυβερνήσεις, όχι στον εξωτικό Τρίτο Κόσμο, αλλά στην πολιτισμένη και δημοκρατική Δύση. Δεν είναι μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες του Μπους που μπήκαν στον ίλιγγο της μάχης κατά του εσωτερικού εχθρού με όλα τα μέσα μετά την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Το φαινόμενο είναι εξαπλωμένο σε πρωτόγνωρη κλίμακα, χωρίς μάλιστα να προκαλεί πλέον αποτροπιασμό ούτε καν έκπληξη στον λεγόμενο μέσο πολίτη. Πήραμε άλλωστε κι εδώ στην Ελλάδα αμέσως μέρος, στην παγκόσμια εκστρατεία, με τις ανορθόδοξες μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν κατά του εσωτερικού εχθρού, το καλοκαίρι του 2002, από τον τότε και σημερινό υπουργό Δημόσιας Τάξης.

Ακόμα και μετά τη φρίκη που προκάλεσαν οι αποκαλύψεις για το Αμπού Γκράιμπ ή για το Γκουαντάναμο και παρά το γεγονός ότι κάποια στιγμή ο πρόεδρος Ομπάμα υπέγραψε τον Ιανουάριο του 2009 διάταγμα, σύμφωνα με το οποίο απαγορεύτηκε στη CIA η κράτηση «υπόπτων» επ’ αόριστον και η ανάκριση κρατουμένων με άλλα μέσα από εκείνα που προβλέπει το Στρατιωτικό Εγχειρίδιο, η κατάσταση δεν φαίνεται να αλλάζει.

Υπάρχει και κάτι χειρότερο. Ζούμε μια περίοδο εξοικείωσης με τη σαδιστική πλευρά των βασανιστηρίων ως λαϊκό θέαμα, κάτι που νομίζαμε ότι είχε αρχίσει να εξαλείφεται από την περίοδο του Μεσαίωνα. Το λεγόμενο «torture porn», η πορνογραφία των βασανιστηρίων έχει εξαπλωθεί στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, ενώ υπάρχουν δημοφιλείς τηλεοπτικές σειρές, όπως το «Blacklist» ή το «Homeland», στις οποίες παρουσιάζονται οι βασανιστές ως θετικοί ήρωες, χωρίς να συγκαλύπτεται καθόλου η απανθρωπιά τής συμπεριφοράς τους.  

Και ποια σχέση έχουν με όλα αυτά οι «Ανθρωποφύλακες»;

Μα το κείμενο του Κοροβέση απογυμνώνει τα βασανιστήρια από όλη την επιτηδευμένη αίσθηση «αναγκαίου κακού» που προσδίδει στη βαρβαρότητα των βίαιων ανακριτικών μεθόδων η σύγχρονη εφαρμογή τους. Απ’ αυτή την άποψη είναι ένα εξαιρετικά επίκαιρο έργο, όσο κι αν δεν θα το ’θελε αυτό κανείς από μας και πρώτος απ’ όλους ο Περικλής Κοροβέσης. 

Αυτός είναι ο λόγος που η μαρτυρία του Κοροβέση είναι τόσο σημαντική ώστε περιλήφθηκε το 2007 στον τόμο που συνέταξε ο τότε διευθυντής της Διεθνούς Αμνηστίας στις ΗΠΑ Ουίλιαμ Σουλτς, δίπλα σε κείμενα του Φουκό, του Βολτέρου, του Μπεκαρία, του Σολζενίτσιν, της Άρεντ, του Φανόν, του Βιντάλ-Νακέ και πολλών άλλων για να περιγραφεί και να αντιμετωπιστεί το Φαινόμενο των Βασανιστηρίων (William F. Schulz, The Phenomenon of Torture, University of Pennsylvania Press, Φιλαδέλφεια, 2007, σ. 71-79).

Θα κλείσω δίνοντας τον λόγο στον ίδιο τον Περικλή. Διαβάζω από άρθρο του στο περιοδικό μεταναστών «Εμείς στα Ξένα» (Μάιος 1985) με τίτλο «ΕΠΕΝ – Λεπέν»:

Ξεκινά λέγοντας ότι «Είμαστε στην Ευρώπη 14 εκατομμύρια μετανάστες. Έχουμε τις ίδιες υποχρεώσεις, όπως όλοι οι άλλοι κάτοικοι αυτής της ηπείρου, πληρώνουμε τους ίδιους φόρους, δικαζόμαστε με τους ίδιους νόμους, συνεισφέρουμε στον εθνικό πλούτο».

Και συνεχίζει, εξηγώντας πώς γεννιέται ο αντιμεταναστευτικός ρατσισμός, αναφέροντας το σύνθημα του Λεπέν «Δυο εκατομμύρια άνεργοι Γάλλοι είναι δύο εκατομμύρια μετανάστες παραπάνω». Ο Περικλής θυμίζει ότι πρόκειται για αντιγραφή του ναζιστικού συνθήματος «700 χιλιάδες άνεργοι, 700 χιλιάδες Εβραίοι παραπάνω». Αλλά επισημαίνει και τη νέα ταχτική του Λεπέν, εξηγώντας ότι δεν είχε πλέον καμιά σχέση με την κλασική εξτρεμιστική τακτική των πρώτων χρόνων της καριέρας του. «Σήμερα έχει βάψει τα μαλλιά του ξανθά, για να δείχνει Άριος, κάνει συνέχεια μηνύσεις στους δημοσιογράφους που τον χαρακτηρίζουν φασίστα, δηλώνει πως σέβεται τους κανόνες του κοινοβουλευτισμού και εμφανίζεται σαν τον αγαθό πατερούλη του έθνους. Όταν πιάνει το μικρόφωνο στο χέρι, πάντα κάνει και ένα “σόου”. Τραγουδάει ή μιμείται τραγουδιστές, απαγγέλλει ποιήματα ή λέει καλαμπούρια».

Σας θυμίζει κάτι η εικόνα αυτή ενός φανατικού ακροδεξιού, ο οποίος ποζάρει ως ο άνθρωπός μας; Και ποια ήταν η λύση για τον Περικλή;

«Η δημοκρατική Ευρώπη ανέχεται τον Λεπέν, ενώ θα μπορούσε πολύ απλά να τον σταματήσει. Να δώσει ψήφο στους μετανάστες. Η Δεξιά της Ευρώπης έχει ένα πετυχημένο μοντέλο δράσης: τον Λεπέν. Τι θα την εμπόδιζε να το μιμηθεί; Μόνον η ίδια η πάλη των μεταναστών για πολιτικά δικαιώματα – ο πιο αποφασιστικός φραγμός στον σύγχρονο φασισμό του ρατσισμού και της ξενοφοβίας!»       

Αυτά έγραφε πριν από 40 χρόνια ο Περικλής. Και βέβαια τα λόγια του είναι ανατριχιαστικά επίκαιρα. Ποιος θα τολμούσε να τα ξεστομίσει σήμερα;

Αυτός ήταν τότε, αυτός είναι και σήμερα για μας ο Περικλής Κοροβέσης.

(*) Στη φωτογραφία ο Περικλής με τη Μαρία Κατεργάρη