του Δημήτρη Ψαρρά

[18.9.2025]

Η προσχώρηση του Ανδρέα Λοβέρδου στη Ν.Δ. δεν ξάφνιασε κανέναν. Στα 69 του χρόνια ο παλιός πολιτικός και συνταγματολόγος έχει από καιρό επιλέξει να συνταχθεί με τις θέσεις της Δεξιάς (ακόμα και της Ακροδεξιάς), από την περίοδο μάλιστα που διεκδικούσε την αρχηγία του ΠΑΣΟΚ. Αλλά αυτή η πολιτική μετάλλαξη είναι πολύ πιο θεαματική από εκείνες που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στις μετακινήσεις που σημειώνονται στον ελαφρώς απροσδιόριστο «κεντροδεξιό» χώρο. Γι’ αυτόν τον λόγο ακούγονται εντελώς αστείες οι διαμαρτυρίες από το εσωτερικό της Ν.Δ. που καταγγέλλουν ως πολιτική «εισπήδηση» στον ιερό τους χώρο τη μεταγραφή Λοβέρδου και επικρίνουν την υποδοχή του από τον πρωθυπουργό. Ισχύει το αντίθετο. Με τις πολιτικές του κινήσεις, τις ομιλίες, τα γραφτά και τις δηλώσεις, ο κ. Λοβέρδος πασχίζει εδώ και καιρό να δείξει ότι είναι πιο δεξιός από τους δεξιούς και πιο εθνικόφρων από τους υπερεθνικόφρονες.

Το ερώτημα είναι για ποιο λόγο το κάνει.

Δυστυχώς η απάντηση είναι απλή.

Ο κ. Λοβέρδος δεν είναι μια απλή περίπτωση «Θεοδωρικάκου», ο οποίος από ηγετικό στέλεχος της ΚΝΕ μεταπήδησε μετά από πολλά χρόνια στον πυρήνα του «επιτελικού κράτους». Ο πρώην υπουργός των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ και διεκδικητής της αρχηγίας του κόμματος δεν άλλαξε δηλαδή απλώς τις νεανικές του πεποιθήσεις. Στην πραγματικότητα αποφάσισε να μεταλλαχθεί ο ίδιος σε ώριμη ηλικία. Γιατί δεν ήταν κι αυτός απλώς ένας «Κνίτης» που «ωρίμασε». Προτού ξεκινήσει την πολιτική του καριέρα είχε προλάβει να αναδειχτεί σε έναν εξαιρετικά προοδευτικό συνταγματολόγο, ο οποίος δεν δίσταζε να πάρει ριζοσπαστικά φιλελεύθερη και ανθρωπιστική θέση, στα ζητήματα που θεωρούνται ακόμα και σήμερα ταμπού για την ελληνική κοινωνία και όσοι τολμούν να τα αγγίξουν βρίσκονται εκτεθειμένοι στα πρωτοσέλιδα των μέσων ενημέρωσης της Λίστας Πέτσα.

Ο Λοβέρδος υπήρξε μαθητής των φωτισμένων καθηγητών Δημήτρη Τσάτσου και Αριστόβουλου Μάνεση, και το πρώτο του βιβλίο ήταν η θαρραλέα μελέτη «Προσηλυτισμός», όπου ανέλυε την αντισυνταγματικότητα της σχετικής νομοθεσίας που επί χρόνια καταδίωκε τους Μάρτυρες του Ιεχωβά για το πιστεύω τους (1986), ενώ η τολμηρή διδακτορική διατριβή του («Για την τρομοκρατία και το πολιτικό έγκλημα», 1987) οδήγησε τον αξέχαστο Παναγιώτη Κανελλάκη να τον καλέσει για μάρτυρα υπέρ της απόδοσης πολιτικού ασύλου στον Μαουρίτσιο Φολίνι (1987) και τον Ενρίκο Μπιάνκο (1998). Βρέθηκε δηλαδή ο κ. Λοβέρδος μάρτυρας υποστήριξης του δικαιώματος σε πολιτικό άσυλο των θεωρουμένων τότε «τρομοκρατών».

Ωστόσο ακόμα και στο τέλος εκείνης της περιόδου ο κ. Λοβέρδος είχε αρχίσει να διαφοροποιείται από τις αρχικές του τοποθετήσεις, να αναζητεί άλλους δρόμους πολιτικής έκφρασης και έφτασε να υποστηρίξει με άρθρο του την επαναφορά της θανατικής ποινής («Η εσχάτη των ποινών», Τα Νέα, 21.11.1997).

Αυτή η αιφνίδια υιοθέτηση ενός αιτήματος των πιο αντιδραστικών πολιτικών και νομικών κύκλων φάνηκε τότε ανεξήγητη, αλλά αν τη συνδυάσει κανείς με όσα ακολούθησαν, καταλαβαίνει ότι επρόκειτο ουσιαστικά για μια εσκεμμένη δήλωση αποκήρυξης των «παλιών» του θέσεων, τις οποίες ο ίδιος πλέον φαίνεται ότι θεωρούσε πως τον εμπόδιζαν στην πολιτική καριέρα που ήθελε να ακολουθήσει.

Βέβαια επειδή εκλέχτηκε πρώτη φορά βουλευτής το 2000 με το ΠΑΣΟΚ επί Κώστα Σημίτη, διατηρούσε τότε ακόμα ορισμένα στοιχεία της παλιάς του διαδρομής. Μάλιστα  ήταν εκείνος που όταν βρέθηκε στη θέση του υφυπουργού Εξωτερικών της κυβέρνησης Σημίτη, με υπουργό τον Γιώργο Παπανδρέου, υποστήριζε τη βιωσιμότητα του κράτους της ΠΓΔΜ (δηλαδή της Βόρειας Μακεδονίας) και ανέλαβε μια τολμηρή πρωτοβουλία για την επίλυση του ζητήματος των «Σλαβομακεδόνων» πολιτικών προσφύγων που είχαν εξαιρεθεί από το δικαίωμα να επιστρέψουν. Σε μια εκτενή συνέντευξή του είχε παραδεχτεί το πρόβλημα και είχε αναγγείλει τους τρόπους επίλυσής του (Ιός, «Το τρίτο τέλος του εμφυλίου πολέμου», Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 8.6.2003).

Ήδη από το 2000 ο κ. Λοβέρδος είχε το θάρρος με ένα άρθρο στα Νέα να δώσει αναδρομικά δίκιο στον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, αλλά και στο ΚΚΕ και τον ΣΥΝ που αντέδρασαν κατά τις αρχές της δεκαετίας του ’90 στην αναγωγή του ονόματος της ΠΓΔΜ σε μείζον εθνικό ζήτημα και που θεωρούσαν την ύπαρξη αυτού του κράτους παράγοντα σταθερότητας για την περιοχή. Στη συνέντευξη του 2003 επαναλάμβανε ότι είναι προς το συμφέρον της Ελλάδας «μια σταθερή ΠΓΔΜ με ευρωπαϊκό προσανατολισμό», και υποστήριζε ότι «είναι ένα κράτος βιώσιμο, που πρέπει να ενδυναμώσουμε την ύπαρξή του με όποιο τρόπο μπορούμε».

Αυτό ήταν το κύκνειο άσμα της διαδρομής του στον προοδευτικό χώρο και την Κεντροαριστερά. Οι δηλώσεις αυτές προκάλεσαν την άμεση αντίδραση παραγόντων της Ν.Δ. Με άρθρο του στο Βήμα ο Πέτρος Μολυβιάτης έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για το ενδεχόμενο εισαγωγής «σλαβομακεδονικής μειονότητας», κάνοντας τη… μεγάλη παραχώρηση ότι «ουδείς μπορεί να έχει αντίρρηση στη δυνατότητα αυτών των ατόμων να επισκέπτονται προσωρινά την Ελλάδα για ανθρωπιστικούς ή παρεμφερείς λόγους». Ακόμα και ερώτηση στη Βουλή κατατέθηκε από 34 βουλευτές της Ν.Δ. κατά της πρωτοβουλίας Λοβέρδου. Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ αναδιπλώθηκε και τελικά επιτράπηκε η ολιγοήμερη επίσκεψη σε 140 μόνο πολιτικούς πρόσφυγες.

Αυτό ήταν το σημείο καμπής. Όλα αυτά «τα παλιά», τα ξέχασε ο κ. Λοβέρδος και έτσι τον είδαμε να κραδαίνει τη σπάθα του Βουλγαροκτόνου κατά την περίοδο της πολιτικής αντιπαράθεσης για τη Συμφωνία των Πρεσπών, διατυπώνοντας τα ακριβώς αντίθετα επιχειρήματα από τα παλιά δικά του (βλ. «Λοβέρδος εναντίον Λοβέρδου», Εφημερίδα των Συντακτών, 23.1.2019).

Κακά τα ψέματα. Μπορεί να παρέμενε μέχρι την Τρίτη εκτός Ν.Δ., αλλά τα τελευταία 20 χρόνια, ακόμα και πριν αποχωρήσει από το ΠΑΣΟΚ μετά την αποτυχία του στις εσωκομματικές εκλογές του 2021, οι θέσεις που διατυπώνει δεν έχουν καμιά σχέση με την Κεντροαριστερά. Είναι θέσεις δεξιές και ακροδεξιές. Και μπορεί τώρα όλοι να τις θυμήθηκαν (από τις διώξεις των οροθετικών γυναικών έως τον θαυμασμό για την «αυθεντικότητα» της Χρυσής Αυγής), αλλά παρόλα αυτά δεν παύουν οι ίδιοι σχολιαστές να χαρακτηρίζουν την προσχώρησή του στη Ν.Δ. ως «άνοιγμα» του Κυριάκου Μητσοτάκη προς το… Κέντρο. Προφανώς το ίδιο «άνοιγμα» εξασφαλίστηκε με την προσχώρηση και του άλλου «Κεντρώου», του Γιώργου Φλωρίδη.

Αλλά ο ίδιος ο Ανδρέας Λοβέρδος δεν κρύβει τίποτα. Στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Απόπειρα δολοφονίας» (εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 2021), τα λέει όλα. Προβάλει με περηφάνια το σημερινό του  alter ego, που είναι βέβαια ο Άδωνης Γεωργιάδης. Συνεχώς μιλά για «κατ’ ιδίαν συναντήσεις» των δυο τους, ακόμα και στο ζέσταμα πριν από τον αγώνα τένις (σ. 23). «Ο Γεωργιάδης υποστήριξε με γενναιοδωρία τις πολιτικές μου» (σ. 21). «Λυπόμουν που δεν ήμουν στην αίθουσα να τον χειροκροτήσω» (σ. 59). «Οι βουλευτές της Ν.Δ. με πρώτον απ’ όλους τον Άδωνη Γεωργιάδη έδιναν μάχη για μένα» (σ. 106). Και σαν να μην έφτανε αυτό, ο συγγραφέας αποκαλύπτει ότι συνέτασσε από κοινού με τον Θάνο Πλεύρη τις κινήσεις του στη Βουλή (σ. 172).

Ποιο ΠΑΣΟΚ και ποιο Κέντρο;

Ο λόγος βέβαια που εξέδωσε το βιβλίο αυτό ο κ. Λοβέρδος ήταν η «υπόθεση Novartis». Αναλυτικό σχολιασμό του έχω κάνει όταν εκδόθηκε («Η απόπειρα απολογίας από τον άνθρωπο που… θα έδερνε τον Τσίπρα», Εφημερίδα των Συντακτών, 19.12.2020).

Εδώ περιορίζομαι στις αναφορές του κ. Λοβέρδου για το αγκάθι της Novartis. Ενώ ο συγγραφέας αναφέρει ότι υπεύθυνος για τη «σκευωρία Novartis» ήταν ο Δημήτρης Παπαγγελόπουλος («συμμορία με αρχηγό τον Δ. Παπαγγελόπουλο», σ. 79), στη συνέχεια ξαφνιάζει τον αναγνώστη με την αποκάλυψη των προσωπικών τους σχέσεων. Ήταν ο πρώτος που επιχείρησε να προσεγγίσει για να προστατευτεί για όσα του καταλογίζονταν: «Τον γνώριζα ήδη από το 2004. Είχα άνεση στην επικοινωνία μαζί του, διότι τον είχα προτείνει στον πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου ως Ειδικό Γραμματέα κατά της Διαφθοράς στο υπουργείο Υγείας». Τελικά τον διορισμό απέτρεψε ο υπουργός Οικονομικών Γ. Παπακωνσταντίνου.

Και ο κ. Λοβέρδος εξηγεί: «Το υπουργείο Υγείας διαχειρίζεται θέματα εκατοντάδων εκατομμυρίων και, δυστυχώς, η διαφθορά ήταν –και σε πολύ μικρότερο βαθμό παραμένει- εκτεταμένη. Χρειαζόμουν ένα φόβητρο […] για να φοβούνται όσοι επιχειρούσαν τις κατεργαριές, πως κάποιος “αλλιώτικος” από τους συνήθεις μπορεί και να τους προσέχει. Ο Παπαγγελόπουλος ήταν πρώην εισαγγελέας, επί κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή, πρώην διοικητής της ΕΥΠ, δεχόταν να συμμετάσχει στην προσπάθειά μας και ήταν τελικώς κατάλληλος για αυτά που σκεφτόμουν» (σ. 33-34).
Ώστε κατάλληλος για να πολεμήσει τη διαφθορά ο κ. Παπαγγελόπουλος…

Αλλά ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το τι λέει στο βιβλίο του ο κ. Λοβέρδος για το σκάνδαλο Novartis στην Ελλάδα. Το τελικό συμπέρασμα του πρώην υπουργού είναι ότι «από τις ΗΠΑ ξεκαθαρίστηκε πως θέμα για Έλληνα πολιτικό ουδέποτε υπήρξε εκεί» (σ. 207). Εδώ ο κ. Λοβέρδος χρησιμοποιεί μια εξαιρετικά προσεκτική διατύπωση. Λέει ότι δεν υπήρξε θέμα για «εκεί», δηλαδή στις ΗΠΑ. Το ίδιο σόφισμα χρησιμοποίησε και η Ν.Δ. όταν δημοσιεύτηκε ο εξωδικαστικός συμβιβασμός της Novartis Hellas με τις αρχές των ΗΠΑ, αλλά όπως έχουμε εξηγήσει, αυτό έγινε σε εφαρμογή του νόμου που διώκει πράξεις διαφθοράς στο εξωτερικό («Foreign Corrupt Practices Act», FCPA), ο οποίος «τέθηκε σε ισχύ προκειμένου να καταστήσει παράνομη την απόπειρα προσώπων ή ενώσεων προσώπων να χρηματίσουν αξιωματούχους ξένων κυβερνήσεων με σκοπό να βοηθήσουν τις επιχειρήσεις τους». Και βέβαια δεν είναι δυνατόν να ασκεί διώξεις εναντίον ξένων αξιωματούχων η Δικαιοσύνη των ΗΠΑ. Αυτός είναι ο λόγος που το FBI ενημέρωσε την ελληνική Δικαιοσύνη για τα περαιτέρω. Τα επίσημα έγγραφα μιλούν για σκάνδαλο, αναφέροντας σαφώς ότι στόχος της Novartis ήταν «με διεφθαρμένο τρόπο να πειστεί ο εν λόγω αλλοδαπός αξιωματούχος να χρησιμοποιήσει την επιρροή του ενώπιον αλλοδαπής κυβέρνησης και υπηρεσιών και οργάνων αυτής, προκειμένου να επηρεαστούν πράξεις και αποφάσεις της εν λόγω κυβέρνησης και υπηρεσιών και οργάνων αυτής κατά παράβαση του 15 U.S.C. § 78dd-3» («Θυγατρική της Novartis η Ν.Δ.», Εφημερίδα των Συντακτών, 27.6.2020, και «Ο Φρουζής και το λάθος του Σκάι», Εφημερίδα των Συντακτών, 13.7.2020).

Όλα ρόδινα λοιπόν για τη σχέση Λοβέρδου-Μητσοτάκη; Όχι ακριβώς. Το επίμαχο αυτό βιβλίο, το οποίο κλήθηκαν (λόγω πανδημίας) σε διαδικτυακή παρουσίαση ο κ. Σαμαράς και ο κ. Βενιζέλος, αναφέρει ότι στόχος της «σκευωρίας» ήταν «να εξοντώσουν τους Βενιζέλο και Λοβέρδο που είναι εμπόδιο στη συνεργασία του ΠΑΣΟΚ με τον ΣΥΡΙΖΑ» (σ. 39). Αλλά μεγαλύτεροι ύμνοι επιφυλάσσονται για τον Αντώνη Σαμαρά, η «γενναιότητα» του οποίου ήταν το «ισχυρότατο αντίδοτο» σε όσους «βυσσοδομούσαν μέσα σε ένα τμήμα της Ν.Δ.» (σ. 164).

Τώρα που ο πρωθυπουργός διέγραψε από το κόμμα το «ισχυρότατο αντίδοτο», πώς θα αντιμετωπίσει ο κ. Λοβέρδος τους νεοδημοκράτες που βυσσοδομούν εναντίον του; Και το σημαντικότερο: πώς θα αντιδράσει η κυρία Λατινοπούλου;